Outra vez Pena Moa

Na miña vida profesional recente, a principal aposta que fixen foi por iniciar unha xeira de realoxamentos nos principais asentamentos chabolistas de Galicia, co fin de contribuír á normalización social e ao desenvolvemento humano das poboacións afectadas polos fenómenos máis duros e persistentes de infravivenda no noso país. No decurso da aposta, cometín bastantes erros de xestión, e tamén algúns de carácter táctico. En troques, desde o punto de vista estratéxico, todo parece apuntar de cara a un proceso sólido, difícil de revertir.
Sen embargo, hai un punto neurálxico que vai acabar decidindo a sorte dos realoxamentos: Pena Moa, na Coruña. A súa enorme dimensión, con case 150 edificacións habilitadas como vivenda (con 99 familias que tiñan alí a súa única residencia), a súa orixe na Cubela, no centro da Coruña e a súa relación coa execución da Terceira Ronda, obra determinante para o futuro urbano da cidade, fan desa operación, a máis importante das realizadas no noso país, e o centro desta xeira de realoxamentos.
Todo parece indicar que estamos perto do final, e que a normalización social avanza polos camiños previstos. Pero existen tensións moi fortes arredor da sorte dos últimos de Pena Moa. A súa insistencia e ficar, e o apoio recibido por parte do BNG e algúns colectivos sociais (entre os que destaca Arquitectos Sen Fronteiras) axudan a constituír, por primeira vez desde que comezou o proceso, un núcleo favorable a outro tipo de política social e urbana. E esta alternativa, aínda que sexa discutible, favorece o establecemento dun núcleo simbólico de resistencia á política aplicada ata agora. Existía, ben certo é, outro núcleo de resistencia, favorable a unha erradicación que non fose acompañada de novas oportunidades vitais para os chabolistas. Pero ese sector de opinión, por máis apoios que tiver, non presentaba ningunha proposta viable. En troques, as circunstancias actuais, cun núcleo importante de familias decididas a non abandoar o asentamento, e con dificultades para desenvolver alternativas realistas a esa vontade, crean unha fenda na estratexia definida e desenvolta con anterioridade, reclamando un novo liderado e unha nova axenda.
Non creo que debamos renunciar nin aos obxectivos nin ás metodoloxías de traballo da etapa anterior. Pero é hora de falar do conxunto do problema chabolista na Coruña, e das posibilidades de rematar coa súa presenza tanto na cidade como no país, para sentar unhas novas bases de convivencia.

Resolucións Asemblea EAPN Europa

Lisboa, 18 de xuño 2011
Apoio aos pobos árabes en revolta, e tamén aos movementos sociais anovadores, especialmente en España.
Maior publicidade dos obxectivos e actividades das redes e das súas metas.
Declaración final: Hai alternativas. Europa necesita un novo corazón. Camiñar cara a un desenvolvemento social, solidario e sostible. Soster obxectivos e políticas coherentes e ambiciosas de loita contra a pobreza. Defender o Estado de Benestar. Defender os bens públicos. Priorizar a economía real,incluíndo a economía social. Atacar a especulación destructiva e introducir taxas que garantan a transparencia e redistribución. Crear condicións para promover a solidariedade. Medidas para redciras desigualdades en benestar e ingresos.

Hoxe teño media vida

Dóiome de dór ferida,
que antes tiña vida enteira
e hoxe teño media vida”.

Con corenta e cinco anos cumpridos teño xa media vida vivida. Pode que quede tamén media vida por vivir. Desde a miña óptica, nos corenta deixei atrás o ecuador da vida. Agora ando xa no devalar. “Antes tiña vida enteira…” Pensar que non é así é errar. Cando pasamos a metade da vida, non podemos pretender, de ningún modo, ter por diante a vida enteira.
Pero o que queda, por forza máis curto e rápido, debe ilusionarnos e alentarnos a turrar para adiante. Non podemos ficar na dor ferida. Porque temos aínda a ocasión de tomar a vida nas mans e facer que algunhas cousas cambien e melloren.

Linguas

A pasada semana, xoves 5 e venres 6, celebramos en Lisboa o 3º Encontro do programa Romaninet, unha iniciativa pioneira para o ensino básico da lingua propia da comunidade xitana a través de Internet. O caso do Romaní resulta paradigmático porque unha comunidade cultural espallada por todo o mundo (nomeadamente por Europa), fragmentada por países, confesións relixiosas e querencias polas diferentes culturas locais coas que conviven, non pode vivir só dun hino e unha bandeira que teñen corenta anos de vida e son identificados por unha minoría culta e militante. A comunidade, para poder subsistir e proxectarse de cara ao futuro, precisa dunha lingua propia, aínda que nada máis sexa ritual: unha koiné na que entenderse e coa que identificarse a pesar do pluralismo que é inherente e irreversible para o pobo xitano.
Hoxe, máis que nunca, a cultura Romaní está ameazada. Non tanto pola proibición ou pola persecución, como no pasado; máis ben pola deficiente transmisión ás xeracións máis novas. Maior apertura social, comezando polos medios de comunicación de masas, especialmente a televisión, pero crecentemente tamén internet, supón unha maior presenza das linguas maioritarias e unha menor presenza das linguas comunitarias. Ademais, a comunicación social de masas fomenta a sensación de inutilidade da propia lingua, o auto-odio e a auto-censura. Se a iso lle engadimos os efectos, certamente positivos, pero fortemente homoxeneizadores, da escolarización obrigatoria, temos pintado o panorama común das linguas que esmorecen e das que morren: a irrelevancia política e cultural leva á desaparición rápida da diversidade lingüística. Nas próximas décadas e ata mediados de século asistiremos a unha perda de diversidade só comparable ao deterioro da biodiversidade. Non hai que dicir que ambos procesos son paralelos e mesmo se retroalimentan mutuamente. Os nichos ecolóxicos que habita a especie humana vanse reducindo, e as respostas adaptativas simplificando. A perda de diversidade cultural é unha consecuencia da perda da biodiversidade dos ecosistemas en que habitamos, un risco para o nosa pervivencia e para a nosa convivencia.
A outra cara da moeda é a relación entre as linguas e os poderes. As linguas da maioría estruturan relacións imperiais, como dixo hai cincocentos anos Antonio Nebrija. Hoxe, nos tempos poscoloniais, ofrécense como poderosos mecanismos para crear comunidades de intereses, especialmente comerciais. E, sen ser mentira, non debemos esquecer que están intimamente fundidas con concepcións culturais e co dominio de determinados Estados nacionais, expansionistas e hexemónicos hoxe igual que na primeira mundialización que abriu a modernidade. O poder das minorías consiste, en troques, na autoafirmación: tomar a palabra e facer oír a propia voz, procurando espazos de convivencia pacífica, pero non exenta de tensión e mesmo de conflitos. Non existiron nin van existir xamais relacións irenistas entre culturas nin entre as súas correspondentes linguas.
Este escenario non implica unha renuncia á convivencia. Ao contrario, recoñecer a conflitividade en que se asenta a conservación da diversidade abre un espazo diferente para a convivencia: o da diversidade. Incómoda, en calquera caso, ofrece unha oportunidade para o enriquecemento mutuo. Só que non pode haber relacións fecundas que non estean baseadas na dignidade das linguas e das persoas que as utilizan, e na pretensión da inclusión das comunidades lingüísticas minoritarias nas dinámicas sociais, económicas e culturais das maiorías e dos poderes que as sustentan.

Agardar que, iniciativas como esta nosa, sexan un fogar para a dignidade e para a inclusión, para o diálogo intercultural e para o recoñecemento dos dereitos das persoas e dos pobos con menos oportunidades.

A praia

Viorica foi ver a praia, porque a levou Belén ao Verbum, para ver a inauguración da exposición “Vigo, cidade Babel”, sobre a pluralidade lingüística na nosa cidade. A nora de Viorica fala Romaní con soltura. E, a pesar de estar convencida da inutilidade desa destreza, a súa sogra, arrastrada polo entusiasmo de Belén, logrou que falase para as cámaras, que inmortalizaron a presenza do romaní entre nós. E hoxe fomos todos alá, cunha pluralidade só comparable á convivencia exemplar.

Pero Viorica, logo de cincuenta e dous anos dando voltas polo mundo, varios deles a pé do mar de Vigo, achegárase a ver a ría, pero nunca estivera na praia. Ficou abraiada de ver que era de balde, que a xente podía ir vestida ou espida á vontade, e que resultaba un lugar agradable no que disfrutar do mundo.

Sentiu a un tempo, a dignidade da súa cultura, dunha lingua que xa non fala de tanto negala, da súa condición de romaní, e o gozo de sentir o mar perto e gozoso, como se se ofrecese para ela por primeira vez no mundo.

A morte

Onte morreu Xoán de Chavós, un dos loitadores a prol da pluralidade cultural de Galicia e da equidade coa comunidade xitana. Galeguista convencido, adicou a súa vida á causa dos xitanos de Galicia, sen exclusións.

Quedan aínda moitas persoas históricas nesta angueira, o que nos enche de orgullo e de esperanza. Pero a ausencia de Xoán, rival do noso Secretariado Xitano durante anos, pero cordial enimigo e colaborador sempre, é unha perda das que non teñen reparación. Precisamente porque a nosa relación foi tan cordial como fondas as nosas diferenzas, que ao cabo eran simplemente organizacións diferentes e crenzas relixiosas distantes, pois no político e no cultural fomos, a pesar de todo, tan afíns, a morte abre unha ausencia sen consolo.

Será necesario rehabilitar a súa memoria e agradecer os seus esforzos, tanto en público como en privado, restaurar a súa obra e tentar que non chegemos a outra defunción na nosa contorna sen facer sequera unha mínima xustiza en vida.

O esforzo

Non sempre ten premio. Madia leva! Pero queremos crer que cada vez que nos esforzamos por conseguir algo, con respecto ás normas e con atención a outras persoas, aínda que non cumpramos a meta marcada, avanzamos no camiño da bondade, da beleza e da solidariedade.

Non se trata de ningunha comprobación científica. Xa comentara Kant no seu día, que a esperanza que temos de que o ben teña a palabra última sobre a realidade que habitamos, non forma parte do mundo da ciencia, senón da apertura á trascendencia.

Pero non queremos clausurar o noso mundo dentro do círculo do demostrable. E cada vez que podemos mostrar que o esforzo paga a pena, facemos por reforzar o noso convencemento de que queremos e podemos construír na nosa terra un fogar máis habitable.

8 de abril

Deixou unha morea de cousas, tantas que son malas de contar. Desde o premio a toda unha vida a Valentín Suárez, no medio dunha cerimonia realmente expectacular do Instituto da Cultura Xitana, ata unha miña aparición na TV Española a falar dos procesos de erradicación do chabolismo.

É un proceso cheo de luces e sombras; pero os avances son moitos e o camiño por andar aínda longo. Lachó Drom!

Guerras

Pedíranme de Avaaz unha sinatura para establecer unha zona de exclusión aérea en Líbia. Os países da Tripolitania, como o resto do Magreb, Exipto, a Península Arábiga e os países denominados árabes en xeral andan revoltos. Pero houbo quen entendeu que tiña que aproveitar as revolucións -burguesas e liberais en certo modo, pero preñadas de carraxe, de dignidade musulmana e de afirmacións étnicas tamén, fronte ao nacionalismo árabe- para traer máis guerra a Oriente Próximo, coa excusa da intervención humanitaria e co negro fondo do petróleo como bandeira.

Lin hai ben anos a “Versant sud de la liberté”; tantos que non podo deixar de simpatizar coa aparición do individualismo moderno nas sociedades musulmanas en particular e nos países en desenvolvemento en xeral. Matizo que aínda é posible crer no desenvolvemento da xente, na medida que unha metade da humanidade, non a máis pobre, pero tampouco a máis rica, está a conquistar con esforzo os obxectivos do Milenio, verbo da redución da fame e do analfabetismo, e fronte aos profetas da imposibilidade, conformistas e aliados do desorde establecido.

Considero oportuno dicir que as miñas breves estadías en Oujda e nas terras orientais do Al Magreb (Marrocos para os “occidentais”) afondaron no meu convencemento de que existe unha base humana, profesional e ética, para mudar as condicións políticas e sociais dos países árabes. Pero que son os lazos que unen os poderes deste mundo cos tiranos da nosa Ribeira Sur os que dificultan unha saída. E que a relixión non ten por que constituír un elemento retardatario do cambio, salvo que fique como única saída fronte ás dictaduras.

Pero teñen que ser as sociedades civís emerxentes quen conquisten as liberdades, paso a paso e con equivocacións. Os atallos (intervencionismo humanitario) e a guerra só favorecen aos poderosos de ambas ribeiras. Esconden, de calquera modo, a pretensión dun novo autoritarismo cunha base social máis ampla, máis afincada nas clases medias e con maiores débedas cos modos de vida das sociedades opulentas do Norte. Pero non necesariamente máis igualitarias nin máis democráticas.

Certo que, por un momento sentín arrepentimento por ter asinado a prol da zona de exclusión aérea. Foi un erro pensar que sendo moitos os que queríamos parar a masacre, non se organizaría un novo foco bélico na defensa do petróleo. Pero non debemos deixar de soñar con que un día a paz sexa posible; e que, cando estoupen os conflitos, poida haber unha arbitraxe internacional, xusta, imparcial, defensora da vida humana e respectuosa cos procesos políticos das persoas e dos pobos.

A telefonista

Onte enterraron a Hortensia, a telefonista de Mondariz. Eu, que o souben pola noite, sentín tristura. Pero, sobre todo saudade. Tristura porque foi unha boa muller, porque a miña avoa Concha fora amiga súa; tamén a miña tía Chon, case vinte anos máis nova que a miña avoa; e a miña nai… Saudade porque viñeron canda min unha morea de lembranzas. As máis recentes son máis fragmentarias, con luces e sombras, coma todo no mundo dos adultos. Pero as máis antigas son nidias, e estruturan o mundo, danlle sentido.

O día que naceu Pili, o 22 de maio do ano 70, nós vivíamos ainda en Alles, Peñamellera Alta. Viñemos a Mondariz porque ía nacer Pili. E, a seguir, volvía a familia toda para Galicia. A miña nai concursara para Frades, e ao meu pai déranlle en Troncoso por dereitos de consorte… Tempos idos.

Pili naceu, igual ca nós, na Clínica de Pintado, en Vigo. Só Juan nacera en Mondariz e Xosé Carlos, despois, en Mondariz Balneario. Tiñamos que saber dela e máis da miña nai. Lalita, coa que quedamos ese día, levounos do outro lado da rúa, no comezo do xardín de Rodríguez Fornos, fronte á Igrexa, onda a telefonista. Recibiunos facéndonos unha festa, porque viña de nacer a nosa irmaciña. Logo atendeu a alguén que lle pedía unha conferencia. E, a seguir, pediu conferencia coa Clínica de Pintado, para falar coa miña nai.

Mentres agardábamos, porque non había automatismos, nin os teléfonos eran accesibles, explicounos como había que manipular os cabos, segundo os números de teléfono e as localidades, para compor os códigos. Logo, cando cumpría unha espera, debían chamala a ela para que poidesen comunicar as dúas partes interesadas. Se unha das partes non tiña teléfono, como era o noso caso, agardaba no locutorio, para facer a espera.

Seguimos esperando un tempo indefinido, que daquela fóra unha eternidade pero que un reloxio podería traducir nunha espera razonable para as comunicacións daquela. E logo viu a comunicación. Fomos entrando nunha cabina de madeira, a penas illada do resto do locutorio. O teléfono era ben grande e estaba moi alto. Tímidos e temerosos, fomos oído da boca da miña nai, totalmente distorsionada e lonxana, a nova que xa sabiamos: nacera Pili, a nosa irmá pequena.

Hoxe a tecnoloxía é outra cousa. Achegar persoas e acurtar distancias, segue a significar o mesmo que aquela tarde de maio. Morreu Hortensia. Aquel mundo da miña infancia vai sendo enterrado por outro que segue a ter sentido, aínda que a saudade por veces faga un nó na nosa gorxa e dificulte a nosa fala.

A <span>%d</span> blogueros les gusta esto: